Cây chúc, được gọi là Kôt-sôt trong ngôn ngữ của người Khmer, đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống của cộng đồng Khmer tại Tịnh Biên và Tri Tôn, An Giang. Không chỉ là một loại cây mang hương thơm đặc trưng, cây chúc còn tạo nên những món ăn hấp dẫn mà bất kỳ ai cũng không thể cưỡng lại.
Trước đây, cây chúc mọc hoang dại với số lượng ít ỏi và có nguy cơ tuyệt chủng. Tuy nhiên, nhờ vào sự nỗ lực nhân giống và trồng trọt, ngày nay, cây chúc đã xuất hiện phổ biến trong nhiều hộ gia đình. Cây không chỉ được sử dụng làm gia vị trong ẩm thực mà còn có tác dụng tự nhiên trong việc đuổi rắn. Quả và lá chúc đã trở thành những đặc sản nổi bật của vùng đất An Giang.
Cây chúc thuộc họ cam chanh, có thân gỗ và chiều cao từ 2 đến 10 mét. Lá chúc có hình dạng đặc trưng với phần eo thắt lại, giống như chữ “số 8”, và tỏa ra một mùi thơm nồng nàn, mạnh mẽ hơn cả lá chanh. Quả chúc lớn hơn quả chanh, với vỏ dày và nhăn nheo, khi chín sẽ chuyển sang màu vàng. Mặc dù ít nước và có vị chua, nhưng mùi thơm của quả chúc mang lại cảm giác rất đặc biệt.
Cây chúc cần khoảng 5 năm để cho trái và càng lâu năm thì trái càng sai. Thời gian ra quả thường vào mùa mưa, từ tháng 6 đến tháng 8 âm lịch.
Tại An Giang, quả và lá chúc được sử dụng như một bài thuốc dân gian để chữa cảm, trị nghẹt mũi và hỗ trợ tiêu hóa. Quả chúc có thể ăn tươi, làm nước giải khát hoặc được sử dụng trong các món ăn như nước chấm và gỏi. Lá chúc cũng là một thành phần quan trọng trong nhiều món ăn đặc sản nổi tiếng như gà đốt lá chúc, gà hấp lá chúc và cá nướng lá chúc. Tinh dầu trong lá chúc phát tán mùi hương quyến rũ, làm cho các món ăn trở nên hấp dẫn hơn.
Quả chúc với vỏ xù xì nhưng mang trong mình hương thơm đặc biệt.
Chị Trúc Giang, một chủ quán ăn tại Tri Tôn, cho biết rằng lá chúc là nguyên liệu không thể thiếu trong món gà đốt lá chúc (còn được gọi là gà đốt Ô Thum). Gà đồi được làm sạch, ướp gia vị với muối, sả, tỏi, ớt và lá chúc. Đầu bếp thường lót một lớp sả và lá chúc dưới đáy nồi, sau đó đặt gà đã được quét dầu (hoặc mật ong) lên và đốt lửa.
Trong quá trình chế biến, cần giữ lửa to ban đầu và sau đó giảm dần để gà chín đều mà không bị cháy. Chỉ sau khoảng 40 phút, món gà đốt lá chúc đã hoàn thành và tỏa ra hương thơm đặc trưng.
Món ăn này sẽ trở nên hoàn hảo hơn khi được ăn kèm với nước chấm đặc sánh, được chế biến từ lá và vỏ chúc băm nhuyễn, kết hợp với gia vị và nước cốt chúc, tạo nên sự hài hòa giữa vị chua, mặn và ngọt.
Lá chúc không chỉ là gia vị mà còn giúp khử mùi tanh, tạo thêm sự hấp dẫn cho món ăn. Ảnh: Oanh Lê
Quả chúc còn được sử dụng để tạo hương vị cho nhiều món ăn khác. Khi thưởng thức cháo bò hoặc cơm bò, người dân thường thêm một chút nước chúc để tăng thêm hương vị. Cháo bò Tri Tôn được nấu tương tự như cháo lòng, nhưng thay nguyên liệu bằng thịt và lòng bò.
Khi ăn, thực khách có thể thêm mùi tàu (ngò gai), rau quế và vài giọt nước cốt chúc. Sự kết hợp giữa vị ngọt từ gạo, lòng, tiết và thịt bò, vị cay nhẹ từ ớt, gừng, tiêu, cùng hương thơm chua dịu của trái chúc tạo nên một trải nghiệm ẩm thực tuyệt vời.
Hiện nay, quả chúc không chỉ được sử dụng trong ẩm thực mà còn được chế biến thành tinh dầu, xà phòng, nước rửa chén, serum dưỡng tóc, mang lại giá trị kinh tế đáng kể cho người dân nơi đây.